Geriatra jest lekarzem specjalizującym się w diagnostyce i leczeniu osób starszych. Zajmuje się szczególnie pacjentami, u których występuje kilka schorzeń jednocześnie, a leczenie wymaga uwzględnienia wzajemnego wpływu chorób, przyjmowanych leków oraz zmian związanych z wiekiem.

Opieka geriatryczna może obejmować zarówno leczenie chorób przewlekłych, jak i ocenę problemów wpływających na codzienne funkcjonowanie, takich jak:

• pogorszenie pamięci i koncentracji,
• osłabienie oraz utrata siły,
• zaburzenia równowagi,
• upadki,
• trudności w chodzeniu,
• zmniejszenie samodzielności,
• nietrzymanie moczu,
• pogorszenie apetytu,
• niezamierzona utrata masy ciała,
• obniżony nastrój,
• problemy ze snem,
• działania niepożądane przyjmowanych leków.

W całościowej ocenie geriatrycznej bierze się pod uwagę nie tylko rozpoznane choroby, lecz także sprawność fizyczną, funkcje poznawcze, stan psychiczny, sytuację społeczną oraz możliwość samodzielnego wykonywania codziennych czynności. Takie wielowymiarowe podejście jest podstawą kompleksowej oceny geriatrycznej.

U pacjentów w starszym wieku często występuje więcej niż jedna choroba przewlekła. Mogą to być między innymi:

• nadciśnienie tętnicze,
• choroba niedokrwienna serca,
• niewydolność serca,
• cukrzyca,
• choroby tarczycy,
• przewlekłe choroby płuc,
• choroby nerek,
• osteoporoza,
• choroba zwyrodnieniowa stawów,
• choroby neurologiczne,
• zaburzenia pamięci,
• depresja lub zaburzenia lękowe.

Objawy jednej choroby mogą przypominać dolegliwości związane z innym schorzeniem albo być działaniem niepożądanym leków. Z tego względu postępowanie powinno uwzględniać wszystkie rozpoznania, sposób leczenia oraz rzeczywiste potrzeby pacjenta.

W opiece nad osobami z wielochorobowością ważne jest ograniczanie nadmiernego obciążenia leczeniem, uwzględnianie działań niepożądanych oraz ustalanie celów postępowania wspólnie z pacjentem.

Osoby starsze często przyjmują leki zalecone przez kilku różnych specjalistów. Do leczenia mogą dochodzić również preparaty dostępne bez recepty, witaminy, suplementy diety i środki ziołowe.

Stosowanie wielu preparatów nie zawsze jest niewłaściwe – część z nich może być konieczna do skutecznego leczenia różnych chorób. Ważna jest jednak okresowa ocena, czy wszystkie są nadal potrzebne, właściwie dawkowane i bezpiecznie ze sobą łączone. WHO wskazuje wielolekowość jako jeden z kluczowych obszarów bezpieczeństwa farmakoterapii.

Podczas konsultacji lekarz może przeanalizować:

• wskazania do stosowania poszczególnych leków,
• sposób i godziny ich przyjmowania,
• możliwość występowania interakcji,
• powtarzanie się leków o podobnym działaniu,
• działania niepożądane,
• trudności z przestrzeganiem zaleceń,
• wpływ leczenia na ciśnienie, równowagę, apetyt, sen i pamięć,
• możliwość uproszczenia schematu terapii.

Pacjent nie powinien samodzielnie odstawiać leków ani zmieniać ich dawek. Ewentualne modyfikacje należy zawsze omówić z lekarzem.

Stopniowa utrata siły, spowolnienie chodu oraz ograniczenie aktywności nie powinny być automatycznie uznawane za naturalny i nieunikniony element starzenia.

Przyczyną pogorszenia sprawności mogą być między innymi:

• niedostateczna aktywność,
• choroby serca i płuc,
• anemia,
• zaburzenia hormonalne,
• choroby neurologiczne,
• niedożywienie,
• ból,
• działania niepożądane leków,
• osłabienie po hospitalizacji,
• obniżony nastrój.

Geriatra może ocenić możliwe przyczyny problemu oraz wskazać dalsze postępowanie, które – zależnie od potrzeb – może obejmować diagnostykę, modyfikację leczenia, fizjoterapię, zalecenia żywieniowe lub konsultacje innych specjalistów.

Zmniejszony apetyt i utrata masy ciała mogą prowadzić do osłabienia, pogorszenia odporności oraz ograniczenia sprawności. U seniorów mogą być związane nie tylko z chorobami przewodu pokarmowego, ale również z depresją, problemami z uzębieniem, trudnościami w połykaniu, działaniem leków, pogorszeniem smaku i węchu lub brakiem możliwości samodzielnego przygotowywania posiłków.

Do lekarza warto zgłosić się, gdy pacjent:

• traci masę ciała bez stosowania diety,
• je wyraźnie mniej niż wcześniej,
• ma trudności z gryzieniem lub połykaniem,
• zapomina o posiłkach,
• odczuwa przewlekłe nudności,
• staje się coraz słabszy,
• ma trudności z samodzielnym robieniem zakupów i przygotowywaniem jedzenia.

W ramach oceny geriatrycznej lekarz może przeanalizować sposób żywienia, zmianę masy ciała oraz możliwe przyczyny pogorszenia apetytu. WHO uwzględnia niedożywienie, ograniczenie mobilności, pogorszenie funkcji poznawczych, nietrzymanie moczu i upadki wśród najważniejszych problemów wpływających na sprawność osób starszych.

Pierwsza konsultacja rozpoczyna się od szczegółowej rozmowy. Lekarz pyta o występujące dolegliwości, rozpoznane choroby, dotychczasowe leczenie oraz funkcjonowanie pacjenta w życiu codziennym.

Wizyta może obejmować:

• zebranie szczegółowego wywiadu,
• badanie lekarskie,
• pomiar ciśnienia i ocenę podstawowych parametrów,
• analizę dokumentacji medycznej,
• przegląd stosowanych leków,
• ocenę sprawności i sposobu poruszania się,
• orientacyjną ocenę pamięci i nastroju,
• ocenę stopnia samodzielności,
• ustalenie wskazań do dalszych badań.

Na podstawie zebranych informacji lekarz przedstawia zalecenia i ustala dalszy plan postępowania. Może on obejmować modyfikację leczenia, wykonanie dodatkowych badań, konsultacje innych specjalistów, fizjoterapię lub kontrolę po określonym czasie.

Na wizytę należy zabrać:

• dokument tożsamości,
• aktualną dokumentację medyczną,
• wypisy ze szpitala,
• wyniki badań laboratoryjnych,
• opisy i płyty z badań obrazowych,
• karty konsultacji specjalistycznych,
• informacje o przebytych operacjach,
• listę rozpoznanych chorób,
• listę wszystkich przyjmowanych preparatów.

Najlepiej zabrać ze sobą opakowania lub dokładną listę:

• leków na receptę,
• leków dostępnych bez recepty,
• leków przyjmowanych tylko doraźnie,
• witamin,
• suplementów diety,
• preparatów ziołowych.